EUR/USD GRAFİĞİ

 Çorap Sanayicileri Derneği Yayını

Yıl 4   Sayı 10   Ocak 2004  

DÖVİZ KUR RİSKLERİNİ NASIL YÖNETEBİLİRİZ ?

Mithat ARACI

Merkez Bankası Başkanı Süreyya Serdengeçti, son günlerde yaptığı konuşmalarda sürekli kur risklerine dikkat çekmekte ve yönetilebilir bir risk olan döviz kuru riskine karşı şirketlerin vadeli işlemler piyasalarını kullanarak bilançolarındaki döviz riskinden korunmaları gerektiğine işaret etmektedir. Ayrıca kur konusunda hiç kimsenin hiçbir garantisi olmadığını söyleyerek ''Vadeli işlemlerin kullanılmaması hatadır. Bunu kullanmayanlar zaten kur riskini üzerlerine alırlar." demektedir.

O halde kur riski nedir ve ve kur riskinden korunma için elimizde ne tür araçlar vardır?  Bu sayıdan başlayarak sizlere üç bölümde karmaşık finansal hesaplamalara dayanan vadeli döviz işlemleri (forward - forvırd olarak okunur), döviz gelecek sözleşmeleri (futures) ve döviz opsiyonlarını elimden geldiğince basite indirgeyerek tanıtmaya çalışacağım.

Merkez Bankası Başkanımızın haklı olarak değindiği gibi ülkemizde ihracatçı ve ithalatçı veya dövizle borç alan/veren birimler kur riski taşımalarına rağmen kur riski kavramını yeterince tanımamaktadırlar. Elbette istisnalar da mevcuttur ancak gelişmiş piyasalarda artık çok iyi bilinen kur riski konusu hâlâ ülkemizde fazla ilgi görmemektedir. Kur riski en geniş tanımıyla, ihracatçı/ithalatçı için, malını ihraç/ithal ettiği tarihteki kurla, bedelini tahsil ettiği/ödediği kurun farklı olmasından meydana gelmektedir. Dolayısıyla döviz kurlarında meydana gelen aşağı veya yukarı yöndeki değişiklikler dış ticaretle uğraşan veya dövizle borçlanan/borç veren her kuruluş, birey için bir sorun teşkil etmektedir. Önceden tahmin edilemeyen risklerden korunma yöntemin adı hedging’dir (hecing olarak okunur). Sözcük anlamı "korunma" olan hedging, firmaların ticari işlemlerinden doğan kur risklerinin ortadan kaldırılması için yapılan vadeli işlemlere denir. Yaygın olan inancın aksine yukarıda sayılan bu tür araç ve yöntemler kesinlikle spekülatif bir özellik taşımadığı gibi bu tür koruma araçlarını kullanmamak kurlarla kumar oynamak anlamına gelmektedir. Firmaların hedging yöntemlerini kullanma gereği, özellikle Türk Lirasının serbest dalgalanmaya bırakıldığı son iki yıldan beri, geçmişte sürekli değer kaybetmesini görmeye alıştığımız Liranın değer kazanmaya başlamasıyla, daha da önem kazanmıştır.  Ayrıca enflasyonun tek hanelere düştüğü bu günlerde kar marjları da tek hanelere doğru düşmeye başlayacak olup döviz kurlarında meydana gelebilecek iki haneli dalgalanmalar kur risklerini yönetmek için hedging yöntemlerini kullanmayan firmaları kolaylıkla zarara sokabilecektir.

Vadeli döviz (forward) işlemleri:

Forward temel olarak bugünden gelecekteki kuru sabitlemek demektir. Bir kişi veya kuruluşun, gelecekteki bir dönem için, döviz ve mal cinsinden yükümlülüklerini karşılayabilmek için, önceki bir tarihte o yükümlülüğüne yönelik risklerini ortadan kaldırmak için yaptığı kontrattır. Taraflar anlaşma tarihinde miktar, fiyat ve para değişimi tarihi konusunda mutabık kalırlar, fakat para değişimini sözleşme tarihinde gerçekleştirmezler. Yapılan forward işlemi, anlaşmanın her iki tarafını da yani banka ve firmayı da, işlemin vadesinde bağlayıcı bir anlaşmadır yani cayılamaz. Belirledikleri tarih geldiğinde her iki tarafta önceden anlaşma sağladıkları kur üzerinden yükümlülüklerini yerine getiriler.

Forward işlemi şu şekilde çalışmaktadır; firma ihraacat karşılığı 3 ay sonra eline geçecek Euro’ları şimdiden forward işlemiyle bankaya sattığında banka derhal ilgili miktar Euro’yu piyasadan borçlanmakta ve spot piyasada aynı anda TL’ye çevirmektedir. Banka bu işlemin karşılığı eline geçen Türk liralarını da 3 aylık faize yatırmaktadır. Gerçekte, vadeli forward Euro satış işleminde sizlere verilen kur, Euro borçlanma ve TL mevduat  faizleri arasındaki farkın işlemin gerçekleştiği anda piyasada işlem gören €/TL kuruna yansıtılmış halidir.  Örnek verirsek,  3 ay TL faizleri %22 ve 3 ay euro faizleri % 2 kabul edildiğinde ise üç aylık vade için verilen kur, işlemin bağlandığı andaki €/TL kurundan basitçe (22-2)/4=%5 oranında daha fazla olmaktadır. Devredilmesi mümkün olmayan forward sözleşmelerinde banka kur riskini firma adına sözleşmenin vadesine kadar üstlendiğinden firmadan kendini güvenceye alabilmek amacıyla teminat isteyebilir. Forward işlemlerde herhangi bir vergi kesintisi bulunmamaktadır.

Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için sektörümüzden olası bir örnek verelim; çifti 0.4 €’dan 20.000 düzine çorap siparişi aldığımızı farzediyorum. 30 gün içinde mal teslim edilecek, karşılığı 96.000 Euro malın teslim tarihinden iki ay sonra hesabımıza geçecektir. Sipariş tarihinde farzedelim 1.630.000 €/TL kuruyla maliyet hesabını yaptığımız bu ihracat bize %10 kar imkanı yaratsın.

İlk senaryoda kur riskimizi kapatmaya yönelik hiçbir işlem yapmadığımızı düşünelim. Siparişin kesinleşmesinden ödemenin hesabımıza yatacağı tarihe kadar geçen üç ay sonunda €/TL kuru %8 düşerek 1.500.000 TL’sına gerilerse %10’luk kar marjımızın %2’ye düşmesi kaçınılmaz olur. Buna ilave olarak sipariş kesinleştikten sonra bir de iplik fiyatlarına %10’luk bir zam yapılmış olsa bu ihracattan zarar edeceğimiz neredeyse kesindir.

İkinci senaryoda ise ihracat karşılığı elimize geçecek 96.000 Euro’yu üç aylık forward işlemiyle hedge ettiğimizde işlem vadesinde hesabını aşağıda göreceğiniz 1.711.095 €/TL kuruyla dövizimizi bozdurabilecektik. Forward ile yapılan hedge işlemi sonucu %10 kar marjımıza ilave olarak kur farkından gelen % 5’le birlikte %15 kar elde edebilecektik.

Üçüncü senaryoda yine kur riskimizi forward işlemiyle hedge ettiğimizi ancak işlem vadesinde €/TL kurunun 1.850.000 rakamına çıktığını farzedelim. Bu durumda kur riskini hedge etmekle kardan zarar ettimizi göreceğiz. Bu da olabilecek bir sonuçtur. Finans piyasalarında risk belirsizlikten dolayı meydana gelir. Sayet kurun geleceği seviyeyi önceden biliyorsak bu durumda hiçbir riskten söz edilemez. Forward işlemi yaparak ihracatçı firmanın kâr veya zarar etmesinin ötesinde, mevcut durumundaki belirsizliğin engellenmesi amaçlanmaktadır. Kardan zarar durumu her zaman mümkündür ancak herhangi bir hedge işleminin yapılmamasının getirdiği riskler bence çok daha büyüktür. Amaçlanan sonuç kur dalgalanmalarından korunmaya yönelik olarak kârın örneğimizde verilen %10’da sabitlenmesidir, yani ihracatçının bağlanan bu kurla karlı olarak ihracatını gerçekleştirmesini daha doğrusu önünü görebilmesini hedeflenmektedir.

Forward kuru ve kar/zararı nasıl hesaplanır ?

Spot kur             : 1.630.000 €/TL

3 aylık TL faizi    : %22

3 aylık Euro faizi : %2

Forward €/TL kuru        = spot €/TL kuru * (1+(TL faizi*gün sayısı/360) /

                                    (1+(Euro faizi*gün sayısı/360))

3 ay forward €/TL kuru = 1.630.000 * (1+(0.22*90/360)) / (1+(0.02*90/360)) = 1.711.095

Anlaşma tutarı            = 100,000 € = 1,711,095,000,000 TL

Bu forward anlaşma ile firma, sözleşme vadesinde 1,711,095 €/TL kurundan bankaya 100,000 Euro satıp karşılığında 1,711,095,000,000 TL satın alacaktır.

Firmanın forward işlemi yapması sonucu elde ettiği kar/zarar ise şu şekilde hesaplanır;

Toplam kar/zarar = anlaşma tutarı * (vadeli forward kuru - işlem vadesinde piyasa kuru)

Düzenli piyasalarda 1880’li yıllarda Viena borsasında başlayan ilk forward işlemleri ülkemizde bankalar tarafından son 15 yıldır yapılmaktadır fakat yüksek reel faizler, yüksek enflasyon ve onun yarattığı aşırı dalgalanmalar sonucu son günlere kadar şirketler arasında yaygın bir kullanım alanı bulamamıştır. Ancak enflasyonun tek haneli rakamlara düştüğü ve reel faizlerin hızla gerilediği bu günlerde kulanım alanı hızla artmaktadır. Ayrıca İzmir’de yakında işlem yapmaya başlayacak Vadeli Emtia Borsasının risk yönetim araçlarından olan döviz gelecek sözleşmeleri (futures) ve döviz opsiyon işlemleri de nihayet Türk şirketlerinin emtia alanındaki risklerini yönetmelerine yardımcı olacaktır. Önümüzdeki iki sayıda bu enstrumanları kullanarak çorapçılıkta en büyük maliyet kalemlerinden biri olan pamuk fiyatlarında meydana gelebilecek fiyat dalgalanmalarından nasıl korunulabileceğini yazmaya devam edeceğim.