EUR/USD GRAFİĞİ

 Çorap Sanayicileri Derneği Yayını

Yıl 4   Sayı 12   Eylül 2004 

KUR RİSKLERİNİZE OPSİYON SÖZLEŞMELERİYLE

VEDA ETMEYE HAZIRMISINIZ ?

Geçen sayıda tanıttığım vadeli piyasa araçlarından olan Forward işlemlerinden sonra bu sayıda sizlere çok daha karmaşık hesaplamaları ve stratejileri olabilen Opsiyon sözleşmelerini elimden geldiğince anlaşılır olarak anlatmaya çalışacağım.

Vadeli işlemler, tekrar hatırlarsak, ilerideki bir tarihte teslimatı yapılmak üzere, bir malın veya finansal aracın fiyatını bugünden sabitleyerek, ileri bir tarihte satmak veya satın almak üzere, alıcı ve satıcı arasında yapılan bir anlaşmadır. Vadeli işlem sözleşmeleri yetki verilen örgütlü özel borsalarda işlem görürler. Ülkemizde bu yetki İzmir’de Haziran 2002’de kurulan Vadeli İşlemler ve Opsiyon Borsasına (VOB) Mart 2004 tarihinde SPK tarafından verilmiş olup, birkaç ay içerisinde faaliyete geçerek, vadeli tarım ürünleri ve döviz fiyatlarının belirlenmesinde etkin olması beklenmektedir. Vadeli işlemler, düzenli piyasaları bulunan ve borsada işlem gören veya tezgah üstü finansal araçlar olarak ikiye ayrılırlar. Borsada işlem gören sözleşmeler vade tarihi, miktaları ve fiyatları itibariyle standart iken, tezgah üstü olarak adlandırılan bankalar arası piyasalarda işlem gören sözleşmeler müşterinin istediği vade ve miktarlarda olabilen oldukça esnek yapıdadırlar.

Gelecek sayıda sizlere tanıtacağım futures sözleşmeleri organize borsalarda işlem gören grupta yer alırken  forward işlemleri tezgah üstü piyasalarda (over-the-counter) işlem görürler. Opsiyon işlemleri genellikle organize borsalarda işlem görmektedir ancak döviz opsiyonları dünyanın en büyük opsiyon piyasasına sahip olmasına rağmen çoğunlukla tezgah üstü tabir edilen bankalar arası piyasalarda işlem görürler.

OPSİYON SÖZLEŞMELERİ

Opsiyon sözleşmeleri son 30 yıldır yaygın olarak kullanılan, hem risklerden korunma, hemde olumlu gelişmelerden yararlanabilme olanağını sağlayan önemli bir finansal araçtır. Geçen sayıdaki yazımdan hatırlayacağınız forward sözleşmeleri tarafları sözleşmenin vadesinde karşılıklı olarak yükümlülük altına sokmaktaydı. Opsiyon sözleşmelerinde ise yalnızca opsiyon satıcısı yükümlülük altına girmekte, opsiyon alıcısı, lehine oluşabilecek koşullardan yararlanabilme hakkını opsiyon satıcısına ödediği opsiyon primi karşılığında elde etmektedir. Opsiyon işlemlerinde, alıcının karşılaşacağı en büyük zarar, satıcıya ödediği opsiyon primi ile sınırlıdır. Buna karşılık satıcı ise verdiği fiyat garantisi karşılığında bir prim geliri elde ederken karşılığında sınırsız bir zarar riskini de üstlenmektedir.

Opsiyon sözleşmeleri hisse senedi, tahvil gibi sermaye piyasası araçlarına, altın, gümüş gibi kıymetli metallere, mallara, faiz oranı ve döviz kuru üzerine alım ve satım opsiyonu şeklinde yapılabilmektedir. Bu yazımda özellikle çorap ihraacatçısını daha çok igilendirdiğini düşündüğüm döviz opsiyon sözleşmelerini anlatacağım.

DÖVİZ OPSİYON SÖZLEŞMELERİ

Döviz opsiyonları, yabancı paraları önceden belirlenmiş bir döviz tutarı üzerinden, belirli bir tarihe kadar, sözleşme tarihinde belirlenmiş bir fiyattan satın alma veya satma hakkıdır. Opsiyon alıcısı bu hakkını kullanıldığında opsiyon satıcısı işlem konusu döviz tutarını sözleşmede belirlenen şartlarda satma veya alma taahhüdünü yerine getirir. Vadeden önce bu hak kullanılmazsa opsiyon geçersiz kalır ve bu durumda opsiyon alıcısı ödediği primi kaybederken opsiyon satıcısı bu opsiyon primini kazanır. Vadeli işlem piyasalarında alım (call) ve satım (put) hakkı veren olmak üzere iki tür opsiyon işlem görmektedir. Ayrıca bu opsiyonlar Amerikan tipi opsiyon (vadesine kadar herhangi bir tarihte kullanılabilen) ve Avrupa tipi opsiyon (sadece vade sonunda kullanılabilen) alarak iki tipte olabilirler.

1.Alım opsiyonu (purchase of a call option) satın almak:

Döviz kurunun önümüzdeki dönemde hızlı artacağını tahmin eden bir ithalatçı kur riskinden korunma amacıyla döviz alım opsiyonu satın alabilir. İşlem vadesine kadar piyasa döviz kuru anlaşma kurunun üzerine çıktığında ithalatçı satın alma hakkını kullanarak dövizi daha ucuz fiyattan alacbilecektir. Diğer yandan işlemin vadesinde dövizin piyasa kuru opsiyon anlaşma kurunun altında kalırsa opsiyon hakkını kullanmayıp ödediği opsiyon primini yakacak ancak ihtiyacı olan dövizleri piyasadan anlaşma fiyatı altında alarak lehine gelişen olumlu koşullardan da yararlanabilecektir. Hatırlarsanız forward işleminde yapılan anlaşmadan sözleşmenin vadesinde cayma hakkı yoktu. Opsiyon sözleşmelerinde ise cayma hakkı bir anlamda opsiyon primi verilerek satın alınmaktadır.

Opsiyon priminin fiyatlanması temelde döviz kuru fiyatına, bu kurun fiyat değişkenliğine, işlem vadesine kalan zamana ve işlem kullanma fiyatına bağlı olarak değişir.

Özet olarak Türk Lirasının gelecekte hızlı değer kaybetmesinden zarara uğrayabileceğini düşünen kesimler olası kur risklerini hedge etmek istediklerinde alım opsiyonu almalıdırlar.

2.Satım opsiyonu (purchase of a put option) satın almak:

Döviz kurunun önümüzdeki dönemde hızlı düşeceğini tahmin eden bir ihraacatçının bu riskten korunma amacıyla döviz satım opsiyonu satın aldığını farzedelim. Anlaşma yapılan vadeye kadar piyasada işlem gören döviz kuru anlaşma kurunun altına indiğinde bu ihraacatçı satma hakkını kullanarak dövizi daha yüksek fiyattan bozdurabilecek ve böylece hızlı kur düşüşünden etkilenmeyecektir. Şayet işlem vadesinde dövizin piyasa kuru opsiyon anlaşma kurunun üzerinde kalırsa bu seferde opsiyon hakkını kullanmayıp ödediği opsiyon primini yakacak ancak elindeki dövizleri piyasada anlaşma fiyatı üzerinde satarak lehine gelişen olumlu koşullardan da yararlanabilecektir.

Kısaca Türk Lirasının gelecekte hızla değer kazanmasından zarara uğrayabileceğini düşünenler olası kur riskini hedge etmek istediklerinde satım opsiyonu almalıdırlar.

3. Alım opsiyonu (sale of a call option) satmak:

4. Satım opsiyonu (sale of a put option) satmak:

Opsiyon satıcısı belli bir prim karşılığında bu opsiyon sözleşmelerini satmakla, opsiyon alıcısı talep ettiği taktirde, yükümlülüğünü yerine getirmek durumundadır. Her iki opsiyon işleminde de opsiyon satıcısının amacı opsiyon alıcısının (yukarıdaki örneklerimizde ithalatçı ve ihracatçının) kur tahminlerinde yanılarak opsiyon hakkını kullanmaması durumunda önceden tahsil ettiği opsiyon primlerinden kazanç sağlamaktır. Ancak bu sözleşmeleri satan kişinin potansiyel kazancı opsiyon primiyle sınırlıyken karşı karşıya olduğu potansiyel zarar ise sınırsızdır.  Bu yüzden, opsiyon satıcısı, opsiyon alıcısına göre kat kat daha fazla risk alan taraftır. Bu yüzden bu tür sözleşmeler genellikle bir opsiyon stratejisinin parçası olarak kullanılır. Tek başına kullanımı sınırsız zarara yol açabilir.