DÖVİZ KUR RİSKLERİ NASIL YÖNETİLİR ? Mithat ARACI Geçen ay, Türkiye Giyim Sanayicileri Derneği (TGSD) Yönetim Kurulu Başkanı Aynur Bektaş, uluslararası rekabetle başa çıkabilmek için finansal hizmetlere daha fazla ihtiyaç duyduklarını beliterek, TGSD'nin Merkez Bankası ile de görüşerek, kur ve faiz riskinin yönetilmesine yönelik bir işbirliğinin başlatılması konusunda istekli olduklarını söyledi. Bu girişim, uzun zamandır Merkez Bankası Başkanı Süreyya Serdengeçti’nin üzerine basarak anlatmaya çalıştığı döviz kuru riskinin yönetilebilir bir risk olduğu ve şirketlerin vadeli işlemler piyasalarını kullanarak bilançolarındaki döviz riskinden korunabilecekleri gerçeğinin anlaşılmaya başladığına işaret etmektedir. Merkez Bankası Başkanımızın haklı olarak değindiği gibi ülkemizde ihracatçı ve ithalatçı veya dövizle borç alan/veren birimler, kur riski taşımalarına rağmen, kur riski kavramınıyla yeni yeni tanışmaktadırlar. Kur riski en geniş tanımıyla, ihracatçı/ithalatçı için, malını ihraç/ithal ettiği tarihteki kurla, bedelini tahsil ettiği/ödediği kurun farklı olmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla döviz kurlarında meydana gelen aşağı veya yukarı yöndeki değişiklikler dış ticaretle uğraşan veya dövizle borçlanan/borç veren her kuruluş, birey için bir sorun teşkil etmektedir. Önceden tahmin edilemeyen risklerden korunma yöntemin adı hedging’dir (hecing olarak okunur). Sözcük anlamı "korunma" olan hedging, firmaların ticari işlemlerinden doğan kur risklerinin ortadan kaldırılması için yapılan vadeli işlemlere denir. Yaygın olan inancın aksine yukarıda sayılan bu tür araç ve yöntemler kesinlikle spekülatif bir özellik taşımadığı gibi bu tür koruma araçlarını kullanmamak kurlarla kumar oynamak anlamına gelmektedir. Türk Lirasının serbest dalgalanmaya bırakılmasından sonra, geçmişte sürekli değer kaybetmesini görmeye alıştığımız Liranın değer kazanmaya başlamasıyla şirketlerin hedging yöntemlerini kullanma gereği daha da önem kazanmıştır. Ayrıca enflasyonun tek hanelere düşmesiyle kar marjları da tek hanelere doğru düşmüş olup, döviz kurlarında meydana gelen dalgalanmalar, kur risklerini yönetmek için hedging yöntemlerini kullanmayan firmaların kar marjlarını doğal olarak tehlikeye atmaktadır. Forward nedir nasıl kullanılır ? Kur yönetimi konusunda dünyada bir çok bir çok enstruman olmakla birlikte  ülkemizde uzun zamandır en çok kullanılanı olması nedeniyle sizlere Forward’ı anlatacağım (forvırd olarak okunur.) Forward, bir kişi veya kuruluşun, gelecekteki bir tarihte, döviz ve mal cinsinden yükümlülüklerini karşılayabilmek için, önceki bir tarihte, yükümlülüğüne yönelik risklerini ortadan kaldırmak için yaptığı kontrattır. Taraflar kontrat tarihinde, gelecekteki tarihte yapılacak miktar, fiyat ve para değişimi konularında mutabık kalırlar, fakat değişimi kontrat tarihinde gerçekleştirmezler. Yapılan forward işlemi, anlaşmanın her iki tarafını da (bankayı ve firmayı) kontratın vadesinde bağlayıcı bir anlaşmadır yani cayılamaz. Belirledikleri tarih geldiğinde her iki tarafta önceden anlaşma sağladıkları kur/fiyat üzerinden yükümlülüklerini yerine getiriler. Devredilmesi mümkün olmayan forward sözleşmelerinde banka kur riskini firma adına sözleşmenin vadesine kadar üstlenmektedir. Banka bu yüzden firmadan kendini güvenceye alabilmek amacıyla teminat isteyebilir. Forward işlemlerde herhangi bir vergi kesintisi bulunmamaktadır.   Forward kuru ve kar/zararı nasıl hesaplanır ?   Konunun daha iyi anlaşılabilmesi bir örnek verelim. Tanesi 10 Avro’dan 20,000 denim pantolon ihracat siparişi aldığımızı farzedelim. 30 gün içinde mal teslim edilecek, karşılığı 200,000 Avro malın teslim tarihinden iki ay sonra hesabımıza geçecek olsun. Sipariş tarihinde 1,62 Avro/TL kuruyla maliyet hesabını yaptığımız bu ihracat bize %10 kar bıraksın. Spot kur: 1,6200 Avro/TL    3 aylık TL faizi: %13 3 aylık Euro faizi:%3 Forward Avro/TL kuru = spot Avro/TL kuru * ((1+(TL faizi*gün sayısı/360) / (1+(Euro faizi*gün sayısı/360)) 3 ay forward Avro/TL kuru = 1,6200*(1+(0.13*90/360))/(1+(0.03*90/360)) = 1,6602 Anlaşma tutarı = 200,000 Avro = 332,040 TL Bu forward anlaşma ile firma, sözleşme vadesinde 1,6602 Avro/TL kurundan bankaya 200,000 Avro satıp karşılığında 332,040 TL alacaktır. Firmanın forward işlemi yapması sonucu elde ettiği kar/zarar ise şu şekilde hesaplanır; Forward toplam kar/zararı = anlaşma tutarı * (vadeli forward kuru - işlem vadesinde spot kur)   Forward Tarihi Forward Vadesi Anlaşma Miktarı Anlaşma Kuru (Avro/TL) Vadede Spot Kur (Avro/TL) Vadede oluşan TL Kar/(Zarar)       1,6602 1,539 24,240 1 Şubat 2006 1 Mayıs 2006 200,000 Avro 1,6602 1,6602 0       1,6602 1,70 (7,960)   İlk senaryoda kur riskimizi kapatmaya yönelik hiçbir işlem yapmadığımızı düşünelim. Siparişin kesinleşmesinden ödemenin hesabımıza yatacağı tarihe kadar geçen üç ay sonunda Avro %5 düşerek 1.539 TL’sına gerilerse %10’luk kar marjımızın %5’e düşmesi kaçınılmaz olur. Buna ilave olarak sipariş kesinleştikten sonra bir de denim kumaş fiyatlarında da %5’lik bir artış olsa bu ihracatı neredeyse karsız gerçekleştireceğimiz açıktır.   İkinci senaryoda ise ihracat karşılığı elimize geçecek 200,000 Avro’yu üç aylık forward sattığımızda işlem vadesinde hesabını yukarıda göreceğiniz 1.6602 Avro/TL kuruyla dövizimizi bozdurabilecektik. Forward ile yapılan hedge işlemi sonucunda firma satış karından elde edilen %10 kar marjına ilave olarak kur farkından gelen % 2,48’le birlikte %12.48 kar elde edebilecektik. TL’yi Avro karşısında forward satışta işlem karlılığı TL faiz oranları düştüğünde veya Avro faiz oranları arrtığında azalmaktadır.  Bu nedenle önümüzdeki dönemde TL faiz oranları düştüğünde bu tür forward işleminden elde edilecek karın da azalacağını unutmayalım.   Üçüncü senaryoda yine kur riskimizi forward işlemiyle hedge ettiğimizi ancak işlem vadesinde Avro/TL kurunun 1,70 rakamına çıktığını farzedelim. Bu durumda kur riskini hedge etmekle kardan zarar ettimizi göreceğiz. Bu da doğal karşılanması gereken bir sonuçtur. Finans piyasalarında risk belirsizlikten dolayı meydana gelir. Şayet kurun geleceği seviyeyi önceden bilsek hiçbir şekilde riskten söz etmeyecektik. Forward işlemi yaparak ihracatçı firmanın kâr veya zarar etmesinin ötesinde, mevcut durumundaki kur belirsizliğinin engellenmesi amaçlanmaktadır. Kardan zarar durumu her zaman mümkündür ancak herhangi bir hedge işleminin yapılmamasının getirdiği riskler bence çok daha büyüktür. Şirketin amacı yaptığı ihracatta %10’luk satış karını koruması daha doğrusu önünü görebilmesi olmalıdır.   Yıllar boyunca dolar avro’ya karşı ciddi oranda düşüyor veya çıkıyor, uluslararası şirketler bundan hiç zarar etmiyor mu şeklinde sorular almaktayım. Uluslararası şirketler benimde geçmişte çalıştığım merkezi hazine birimleri vasıtasıyla dünya genelinde yayılmış şirketlerinin kur/faiz risklerini tek merkezden yönetmektedirler. Bu da uluslararası şirketlere önlerini görebilme ve karlılıklarını sürdürebilme imkanı sağlamaktadır. Türkiye uluslararası ticaretten giderek daha büyük bir pay alırken bu tür risk yönetim araçlarını her geçen gün doğal olarak daha fazla kullanacaktır.